Na pograniczu nie brakuje miejsc, które przypominają o historii regionu. Niewielki cmentarz ukryty w lesie, kamienny krzyż przy polnej drodze, czy stara kapliczka, którą mijamy każdego dnia. Wiele z tych miejsc przez lata pozostawało bez opiekunów. Zarastały roślinnością, nagrobki przewracały się lub zapadały w ziemię, a pamięć o dawnych mieszkańcach stopniowo zacierała się wraz z upływem czasu. To właśnie z myślą o takich miejscach powstał program „Pamięć Pogranicza”.
Już 1 sierpnia rozpoczyna się nabór do kolejnej edycji programu. Organizacje społeczne i lokalne społeczności z województw lubelskiego i podkarpackiego ponownie będą mogły zgłaszać swoje inicjatywy. Głównym celem jest ochrona miejsc pamięci oraz odkrywanie historii zapisanej w krajobrazie pogranicza.
Czym jest „Pamięć Pogranicza”?
„Pamięć Pogranicza” to inicjatywa Narodowego Instytutu Wolności wspierająca społeczną opiekę nad miejscami pamięci oraz ochronę dziedzictwa kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego.
W tegorocznej edycji rolę operatorów programu pełnią Stowarzyszenie Czajnia oraz Stowarzyszenie Folkowisko, które wspólnie prowadzą nabór i wspierają lokalne inicjatywy realizowane na terenie województw lubelskiego i podkarpackiego.
Program powstał z przekonania, że troska o dziedzictwo zaczyna się lokalnie. To mieszkańcy najlepiej wiedzą, gdzie znajdują się zapomniane cmentarze, mogiły czy kapliczki i jakie historie są z nimi związane. Dzięki programowi mogą otrzymać wsparcie, by zadbać o te miejsca i zachować je dla kolejnych pokoleń.
Dlaczego warto troszczyć się o miejsca pamięci?
Przez stulecia pogranicze było miejscem, w którym żyły obok siebie społeczności różnych narodowości i wyznań. Śladami tej historii są cmentarze rzymskokatolickie, greckokatolickie, prawosławne, żydowskie oraz mieszane nekropolie rozsiane po wsiach i miasteczkach regionu.
Po II wojnie światowej wiele miejscowości opustoszało w wyniku zmian granic i przymusowych przesiedleń. Cmentarze często pozostały jedynym materialnym świadectwem obecności dawnych mieszkańców. Dziś wiele z nich wymaga uporządkowania, dokumentacji i regularnej opieki. Doświadczenia poprzedniej edycji programu pokazują, że jednorazowe działania nie wystarczą i potrzebna jest długofalowa troska oraz zaangażowanie lokalnych społeczności.
W ubiegłym roku działaniami objęto ponad 80 historycznych cmentarzy. To ważny krok, ale na terenie województw lubelskiego i podkarpackiego znajduje się jeszcze około 400 nekropolii wymagających społecznej opieki.
Jakie działania można realizować?
Program wspiera inicjatywy, które pomagają zachować miejsca pamięci i popularyzować wiedzę o historii pogranicza. W ramach programu można realizować między innymi:
- porządkowanie i renowację cmentarzy oraz miejsc pamięci,
- dokumentowanie lokalnego dziedzictwa i historycznych nekropolii,
- warsztaty oraz działania edukacyjne,
- wydarzenia promujące historię i kulturę pogranicza.
Istotnym elementem programu jest także dokumentacja fotograficzna i inwentaryzacja cmentarzy. Dzięki niej łatwiej planować kolejne działania oraz zachować informację o miejscach, które często nie są objęte formalną ochroną konserwatorską.
Dla kogo jest ten projekt?
Program kierujmy przede wszystkim do organizacji pozarządowych, fundacji i stowarzyszeń. Zapraszamy także lokalne społeczności i grupy nieformalne, które chcą zaangażować się w ochronę miejsc pamięci.
Do udziału mogą zgłaszać się także szkoły, Ochotnicze Straże Pożarne, Koła Gospodyń Wiejskich, samorządy, lokalni społecznicy oraz wolontariusze zainteresowani historią swojego regionu i społeczną opieką nad dziedzictwem kulturowym.
Nabór rozpoczyna się 1 sierpnia
1 sierpnia startuje nabór do nowej edycji programu „Pamięć Pogranicza”. To moment, w którym organizacje oraz grupy działające lokalnie będą mogły zgłaszać swoje pomysły na działania związane z ochroną cmentarzy, miejsc pamięci i lokalnego dziedzictwa. Program obejmuje tereny województw lubelskiego i podkarpackiego.
W kolejnych dniach opublikujemy szczegółowe informacje dotyczące zasad naboru, harmonogramu oraz dokumentów zgłoszeniowych.
Miejsca pamięci potrzebują ludzi
Historia pogranicza zachowała się nie tylko w archiwach i książkach. Wciąż jest obecna w krajobrazie – na cmentarzach, przy kapliczkach, w kamiennych krzyżach i mogiłach rozsianych po wsiach i lasach. Program „Pamięć Pogranicza” daje możliwość, by wspólnie zadbać o te miejsca i sprawić, że pozostaną czytelnym śladem historii także dla kolejnych pokoleń.
Jeśli chcesz być na bieżąco z informacjami o programie, terminami naboru i kolejnymi działaniami, obserwuj profile Stowarzyszenia Folkowisko w mediach społecznościowych oraz naszą stronę internetową. Już od 1 sierpnia będą tam publikowane wszystkie informacje dotyczące rekrutacji i przebiegu programu.
